Katedra Architektury Krajobrazu SGGW

Rozprawy habilitacyjne

Barbara Szulczewska (2002)
Teoria ekosystemu w koncepcjach rozwoju miast.

Za główny cel pracy przyjęto określenie przydatności i perspektyw wykorzystania teorii ekosystemu w kształtowaniu wizji rozwoju miasta, szczególnie zaś miasta o zrównoważonym rozwoju (sustainable city). Punktem wyjścia stał się, sformułowany wiele lat temu, problem określenia miasta jako przedmiotu badań ekologicznych. Wiązała się z tym polemika, czy miasto można rozpatrywać jako ekosystem. Od tego czasu wiele badań w miastach i nad miastami przeprowadzono przy mniej lub bardziej wyraźnych odniesieniach do teorii ekosystemu i przy różnych założeniach dotyczących statusu ekologicznego miasta. Analizując cele, przedmiot oraz wyniki badań - prowadzonych już od około 30 lat - dostrzec można ich wyraźne dwa nurty, wynikające z różnych założeń dotyczących statusu ekologicznego miasta. Ich źródłem są dwie nieco odmienne, interpretacje koncepcji ekosystemu: 1) strukturalna - ekosystemy stanowią elementy struktury środowiska; 2) funkcjonalna - ekosystem stanowi model funkcjonowania środowiska przyrodniczego lub szerzej - środowiska życia człowieka. Wiedza o mieście zgromadzona w efekcie tych badań została wykorzystana - między innymi - do sformułowania zasad i koncepcji rozwoju miasta. Jednak, z uwagi na różnorodność podejść, nie składają się one na jedną spójną wizję rozwoju miasta. Stąd też tak niejednorodna, a miejscami wręcz wewnętrznie sprzeczna jest koncepcja miasta ekologicznego (ecological city). Mieści się ona między koncepcją miastem zielonym () i miastem zwartym (compact city). W koncepcji green city uwaga koncentruje się przede wszystkim na relacji między terenami zabudowanymi i terenami, które powinny pełnić funkcje przyrodnicze (środowiskotwórcze) oraz warunkach realizacji tych funkcji. Rozwijanie koncepcji green city zaowocowało metodyką tworzenia w mieście celowo projektowanych układów przyrodniczych, których podstawową funkcją jest zasilanie i wspomaganie całej mozaiki ekosystemów miejskich. Dodać należy, że drugą ważną funkcją tych układów jest zapewnienie mieszkańcom miast warunków do rekreacji oraz poprawa jakości środowiska miejskiego. Koncepcja compact city opiera się na modelu funkcjonowania ekosystemu. Służy on do analizy, a następnie porządkowania funkcjonowania miasta - regulowania przepływów materii i energii. Jej celem nie jest wszakże wyłącznie usprawnienie tego funkcjonowania. Równie istotne jest dążenie do przekształcenie miasta z selfish samolubnego ekosystemu w responsible ecosystem, a więc taki którego funkcjonowanie nie jest związane z nadmiernym obciążaniem innych ekosystemów funkcjonujących na Ziemi. Ekologiczne koncepcje miast mają swój udział w tworzeniu wizji miasta o zrównoważonym rozwoju (sustainable city). I choć wizja ta obejmuje znacznie szerszy zakres problemów, niż to ma miejsce w koncepcjach ekologicznych, to jednak rekomendowane zasady rozwoju i planowania miasta w wielu przypadkach wyraźnie czerpią z tych koncepcji. Wyniki przeprowadzonych rozważań i analiz budzą wątpliwości, czy prezentowana w tej pracy dwoistość podejścia nie kłóci się z holistyczną wizją ekosystemu miasta - całości, w której wszystkie elementy są ze sobą powiązane. Kwestię tę rozstrzygnąć można w następujący sposób: opisane w pracy zastosowania teorii ekosystem w koncepcjach rozwoju miasta nie negują możliwości spójnego - holistycznego - podejścia. Wskazują jednak na jego zasadnicze ograniczenia, zwłaszcza w perspektywie praktycznego wykorzystania przy planowaniu rozwoju miast.


Marek Szumański (2007)
Strukturalizacja terenów zieleni.
Krajobraz kulturowy, w swych licznych niezidentyfikowanych do końca odmianach, wydaje się być dominującym na obecnym etapie rozwoju cywilizacji. Kształtowanie terenów zieleni, to taki przedział działalności ludzkiej, której nie sposób rozpatrywać w oderwaniu od innych działań i dyscyplin zajmujących się kształtowaniem środowiska życia człowieka. Taktując szeroko pojęcie kształtowania terenów zieleni, można powiedzieć, iż działalność ta rozwijała się w sobie właściwym zakresie, wprost proporcjonalnie do rozwoju cywilizacji, a zatem, i wprost proporcjonalnie do rozwoju osadnictwa. Powinowactwo kształtowania terenów zieleni z ekologią, architekturą, urbanistyką, planowaniem przestrzennym czy gospodarką przestrzenną, dziś wydaje się być oczywistością. Według przeprowadzonego rozpoznania podstawową barierą w kształtowaniu terenów zieleni jest realnie istniejące niebezpieczeństwo wytwarzania w punkcie wejścia do procesu projektowania nieprawdziwych, a na pewno nieporównywalnych informacji. Rozwój dziedziny w kategoriach naukowych to przede wszystkim rozwój języka, pojęć, twierdzeń. Rozwój terenów zieleni w jego wielu aspektach, w uproszczeniu sprowadza się do dwóch sprzężonych ze sobą: teorii i praktyki. Wspólnym mianownikiem dla obydwu z całą pewnością jest "aparat poznawczy" pozwalających na adekwatny opis stanu dowolnego fragmentu krajobrazu kulturowego tak w fazie jego rozpoznawania jak i w fazie jego odwzorowania, ale także w fazie jego modelowania. Zespół pojęć opisujących rzeczywistość musi być ściśle przystający do "natury" opisywanej rzeczywistości, co oznacza, iż winien zmieniać się w sposób przystający do zmian zachodzących w rzeczywistości. Ciągłość weryfikacji zasobu pojęć winna wpływać na sposób orzekania właściwości terenów zieleni. Jednoznaczność pojęciowa sprzyjać winna rozwojowi terenów zieleni w "obszarze" rozważań teoretycznych, tu zwłaszcza na poziomie niezbędnej wymiany wiedzy z innymi dyscyplinami. Jednoznaczność ta pozwoli również na rozwój terenów zieleni w "obszarze" działań praktycznych, tu zwłaszcza na poziomie opracowań planistycznych właściwych dla planowania miejscowego. Polaryzacja ocen terenów zieleni, jak również rozrzut konkretyzacji terenów zieleni a także niejednoznaczność w rozumieniu tegoż pojęcia w systemie prawa polskiego czy też polaryzacja postaw wobec paradygmatu kształtowania miast (tu: "miasto zielone", "miasto zwarte") zarysowują szeroki wachlarz merytorycznej motywacji do poszukiwania sposobu rozstrzygnięcia tego dylematu. Pojęcie "struktura" wykorzystywane jest tak w różnego typu specjalistycznych opracowaniach studialno-projektowych związanych z kształtowaniem przestrzeni, jak i w opracowaniach o charakterze teoretycznym i ma co najmniej trzy "zabarwienia": - po pierwsze, jako proces "stawania się" krajobrazu miasta; - po drugie, jako metoda poznawania (opisu) krajobrazu miasta; - po trzecie, jako metoda modelowania krajobrazu miasta. Strukturalizację w "zabarwieniu" jak powyżej z całą pewnością można przyłożyć do procesu kształtowania terenów zieleni. Za główne zadania strukturalizacji terenów zieleni należy uznać: - ukierunkowanie oglądu realnie istniejących terenów zieleni, - uformowanie podstaw do modelowania terenów zieleni, - wspomaganie procesu równoważenia rozwoju terenów zieleni. Za podstawy teoretyczne strukturalizacji należy uznać: teorię systemów, teorię zmiany, teorię klasyfikacji, w powiązaniu tych teorii z teorią urbanistyki i dotychczasową wiedzą dotyczącą kształtowania terenów zieleni, zaś za główne metody strukturalizacji można uznać: klasyfikację, systematykę, waloryzację, delimitację, kwalifikację, sortowanie, stratyfikację a także metodę strategicznej analizy jakościowej. Teoretyczne i metodyczne podstawy strukturalizacji prowadzą do bardzo rozległych możliwości badania "budowy" terenów zieleni. Struktura terenów zieleni w praktyce kształtowania krajobrazu miasta to nie tylko konstrukcja myślowa, to także "fizyczny stan" realnie istniejących terenów zieleni, który dzięki tejże konstrukcji może być adekwatnie rozpoznany, stąd też mówić można o strukturach mających charakter teoretyczny i strukturach mających charakter rzeczywisty. Rozpoznanie terenów zieleni w mieście winno opierać się o ich staranny, kompleksowy ogląd, w którym pomocnym wydaje się być proces strukturalizacji. Proces strukturalizacji wykazuje swój porządek, który tworzą następujące zbiory wglądów strukturalnych: - zbiór wglądów strukturalnych o charakterze strategicznym; - zbiór wglądów strukturalnych o charakterze operacyjnym; - zbiór wglądów strukturalnych o charakterze taktycznym. Intencją ogólną tegoż opracowania jest nakreślenie zespołu przesłanek teoretycznych, które potencjalnie będą mogły wpływać na ulepszanie krajobrazu miasta, poprzez możliwość uskutecznienia procesu kształtowania terenów zieleni w planowaniu miejscowym. Rozwiązywanie zagadnień rozwoju terenów zieleni w planowaniu miejscowym wyznacza wiedza o kształtowaniu terenów zieleni generująca teoretyczne podstawy modelowania ich rozwoju, a jej rdzeń wyznacza rozumienie terenów zieleni jako wielopostaciowy przedmiot złożony stanowiący element struktury funkcjonalno-przestrzennej krajobrazu kulturowego, o fizjonomii którego decyduje świadomie ukształtowana szata roślinna, a całość przeznaczona jest przede wszystkim do obsługi ruchu wypoczynkowego. Przeprowadzone studia nad strukturalizacją terenów zieleni wskazują na możliwość: - szerszej konkretyzacji terenów; - ukształtowania standardu badawczego terenów zieleni; - zasymilowania w warsztacie urbanistycznym pojęcia układ i system jako odmiennych stanów opisu terenów zieleni. Tereny zieleni ujmowane jako system właściwy dla miasta zamkniętego, otwartego i domkniętego mogą być traktowane jako swoisty indykator, wskazując na intensywność przemian krajobrazu miejskiego w kolejne jego stadia transformacji, a zatem tereny zieleni mogą być elementem mechanizmu obronnego, chroniącego krajobraz harmonijny miasta przed przekształceniem go w krajobraz kulturowy zdegradowany czy też krajobraz post-kulturowy.

Marek Kosmala (1996)
Metoda oceny zagrożenia wypadkowego dzieci na terenach zabaw
Celem pracy było określenie metody oceny zagrożenia wypadkowego dzieci na ogólnie dostępnych terenach zabaw. Opracowanie tej metody wymagało przeprowadzenia badań zmierzających do sprecyzowania wszy­stkich możliwych zagrożeń dzieci na terenach zabaw, ustalenia możliwości występowania oraz określenia przypuszczalnych ich skutków.
Opracowanie powinno przyczynić się do zwiększenia naszej wiedzy na temat stopnia zagrożenia dzieci na terenach zabaw oraz zrozumienia w większym niż dotychczas stopniu przyczyn wypadków dzieci na obiektach.
W pracy wskazano sposoby skutecznej ochrony życia i zdrowia dzieci na terenach zabaw i podjęto prace nad przystosowaniem przepisów obowiązujących w Unii Europejskiej do warunków polskich. Ważne jest także usprawnienie pracy projektantów, producentów, administratorów i prawników przez dostarczenie obiektywnej metody oceny zagrożenia wypadkowego dzieci na określonym urządzeniu zabawowym i na konkretnym placu zabaw.
W razie wdrożenia zaleceń i wniosków z tej pracy chodzi o uzyskanie wymiernych korzyści ekonomicznych przez obniżenie kosztów leczenia i rehabilitacji dzieci (zmniejszenie liczby wypadków), podniesienie jakości wyposażenia terenów zabaw, zwiększenie ich niezawodności oraz przedłużenie czasu ich użytkowania.
Obecne badania dotyczą zasad ochrony i pielęgnowania drzew na terenach miejskich oraz prawidłowości kształtowania terenów rekreacyjnych dla dzieci i młodzieży. Analiza tradycyjnych i najnowszych metod badania i oceny stanu zdrowotnego drzew na trenach zurbanizowanych. Sformułowanie założeń dla prostej i jednoznacznej metody oceny stanu zdrowotnego drzew.